متن سخنرانی آقای دکتر مصطفی زمانیان در پنجمین دوره مجمع اقتصاد فناوری نانو

دکتر مصطفی زمانیان، مدرس و مشاور حوزه سیاست‌گذاری استارت‌آپ‌ها، جزو سخنرانان ویژه در پنجمین مجمع اقتصاد فناوری نانو بودند که در ادامه بخشی از سخنرانی ایشان درباره‌ی تحلیل فضای کسب‌وکار و ریشه‌یابی صحیح مشکلات یک سازمان، ذکر شده است.

آسیب‌شناسی با رویکرد سیستمی

بحث آسیب‌شناسی فضای کسب‌وکار را با مقدمه‌ای از طب کل‌گرا و یا طب (Homeopathy) شروع می‌کنم. در این مبحث قرار است با یک مفهومی در حوزه‌ی تحلیل‌گری و آسیب‌شناسی آشنا شویم و آن عدم موفقیت کارآفرین‌ها در فضای کسب‌وکار است. به نظر می‌رسد که اگر با یک چنین نگاهی به موضوع آسیب‌شناسی فرآیند کارآفرینی نگاه کنیم، می‌توانیم در آخر این بحث، یک مدل و یک چهارچوبی را برای تحلیل این حوزه انتخاب کنیم.
بهتر است با یک مثال شروع کنم: مثلاً می‌گویند که شخصی یک سرطانی گرفته و یک غده در دست او ایجاد شده است. تمام متخصصین روی این بیمار کار می‌کنند تا این غده را از بین ببرند؛ همه روی این قسمت کار می‌کنند و ممکن است با عمل جراحی آن را خارج کنند و خوب شود اما یک غده‌ی سرطانی در جای دیگری از بدن ایجاد می‌شود. حالا باید آن قسمت را ترمیم کنند؟ این یعنی یک مشکلی در کل بدن است. این شخص است که باعث تولید غده‌ی سرطانی می‌شود. پس نباید درمان را به صورت موضعی ادامه دهند بلکه یک مشکلی را می‌بایست کلی حل کنند.

اولین نکته این است که در طب کل‌گرا هیچ‌وقت علت درد را قرار نیست در موضع درد پیدا کنیم. در واقع باید بگردیم و علت درد را در کل سیستم پیدا کنیم و درمان کنیم. یک پزشک کل‌گرا این کار را می‌کند. دومین درسی که در مورد پزشکی کل‌گرا باید بدانیم، این است که پزشکی که با نگاه کل‌گرا به درد نگاه می‌کند، لزوماً درد را در جسم بیمار پیدا نمی‌کند و ممکن است علت بروز درد در محیطی باشد که بیمار در آن زندگی می‌کند؛ مثلاً ممکن است شخصی به علت روابط خیلی بدی که در خانواده دارد و یا شرایطی که در آن زندگی می‌کند، دچار یک عارضه شود و به پزشک مراجعه کند.

نکته‌ی بعدی اینکه طب کل‌گرا ادعا نمی‌کند که من قطعاً می‌توانم این درد شما را درمان کنم بلکه شیوه‌ای به شما پیشنهاد می‌کند که شما بتوانید درد را مدیریت کنید. پس درمان کلی صورت نمی‌گیرد. در واقع راهی مقابل شما گذاشته می‌شود که یا درد را درمان می‌کند و یا بتوانید آن را مدیریت کنید. عمده‌ی دردهای سینوزیتی به همین صورت است. یعنی روش پزشکی برای این دردها روش مدیریت درد است. شما نمی‌توانید رضایت بیمار را در درمان قطعی درد فراهم کنید. یکی از تفاوت‌های جدی پزشکی کلاسیک با روش طب کل‌گرا این است که بیش از آنکه ادعای درمان داشته باشد، ادعای مدیریت درد و ادعای تشخیص درست درد را دارد. این موضوع، نکته‌ی فوق‌العاده مهمی است که طب کل‌گرا، رضایت کوتاه مدت بیمار را بر درمان و شناسایی دقیق علت درد رجحان نمی‌دهد. نکته‌ی بعدی این است که روش درمانی که طب کل‌گرا دنبال می‌کند، اول این که یک روش تدریجی است و دوم این که بسیار مبتنی بر اقتضائات شخص بیمار است.

ابوعلی سینا می‌گوید: «خداوند بیماری را در یک منطقه قرار نداد مگر این که درمان آن را هم در همان منطقه قرار داد.» یکی از سؤال‌هایی که معمولاً پزشک‌های سنتی و یا پزشکان کل‌گرا علاوه بر نوع مزاج شما می‌پرسند، این است که شما اهل کجا هستید؟ اساساً زیست بوم شما بر نوع بیماری و روش تجویز بسیار اثرگذار است. من چند نکته‌ی دیگر ‌می‌گویم و آن مواردی است که به نظر می‌رسد ما باید از آن در تحلیل دلایل شکست کسب‌وکارها استفاده کنیم و اگر این گونه به مسئله نگاه نکنیم، نتیجه‌ی درستی نمی‌توانیم بگیریم. یکی از موضوعاتی که در فضای تحلیل شکست‌های کارآفرین، باید به آن توجه شود، این است که ممکن است کارآفرین تور خود را در یک رودخانه‌ی کم ماهی پهن کرده است؛ به عبارتی اگر شما عسلویه زندگی کنید، هرچند از صنعت نفت چیزی ندانید و یک بار هم پالایشگاه را ندیده باشید، هرچند صبح تا بعدازظهر کار کشاورزی انجام دهید، احتمال دچار شدن شما به سرطان خون خیلی بالاست و لذا شما باید به این نکته توجه فرمایید که فضای کسب‌وکار شما در چه اتمسفری قرار گرفته است و این اتمسفر احتمالاً چه تبعاتی را برای شما به دنبال دارد.

اگر امروز می‌بینید که فناوری نانو در کشور توانسته است به موفقیت‌های خوبی دست پیدا کند، به این دلیل است که یک نگاه کل‌گرا به مسئله‌ی توسعه‌ی فناوری و توسعه‌ی صنعت داشته است؛ این بدین معنا است که درمان مقطعی را برای کسب‌وکارهای نانومحور دنبال نکرده است. فناوری نانو زمانی می‌تواند موفق بشود، زمانی کسب‌وکارها و کارآفرینان می‌توانند در فضای کسب‌وکار موفق بشوند که در قدم اول در اتمسفر سالمی تنفس کنند. از طب کل‌گرا بگذریم، روش‌های جدید طب کلاسیک هم در حال تبدیل شدن به روش‌های کل‌گرا است. حدود دو سال پیش، در خبری خواندم که بیمارستان امام حسین تهران، کلینیکی منحصربه‌فرد را به نام کلینیک درد راه‌اندازی کرده است که یک ویژگی درمانی متفاوت دارد. اگر شما به عنوان یک بیمار از یک درد ناشناخته‌ای شکایتی داشته باشید و به این کلینیک مراجعه کنید، مجموعه‌ای از پزشکان به کمک شما می‌آیند و در آن جمع، حتی یک روان‌شناس و یک روحانی هم وجود دارد که با شما مصاحبه می‌کنند و آزمایش‌های مختلف را به شما توصیه می‌کنند. اگر ما بخواهیم به دلایل شکست کارآفرینان در عرصه‌ی توسعه کسب‌وکارهایشان بپردازیم، قطعاً نگاه تجویزی و مقطعی، نگاه درستی نیست. طب کل‌نگر به هیچ عنوان منکر آزمایش خون، دستگاه ام آر آی و مانند آن‌ها نمی‌شود ولی آن ‌چیزی که مهم است، این است که شیوه‌ی استنباط از نتایج کاملاً متفاوت با روش مرسومی است که ما داریم.
از این جهت من به این بحث پرداختم و این مقدمه را گفتم که یک مفهومی در تحلیل فضای کسب‌وکار تحت عنوان زنجیره‌ ارزش وجود دارد، هرآنچه در مورد طب کل‌گرا گفتیم در ادبیات و مفاهیم تخصصی حوزه‌ی زنجیره‌ ارزش ، می‌توانید پیدا کنید.

 

جایگاه‌یابی در زنجیره ارزش

نگاه و رویکرد زنجیره‌ ارزش ، به این مقوله است که اگر عارضه‌ای و یا شکستی در یک کسب‌وکار رخ می‌دهد، لزوماً دلیلش را در خود آن بنگاه نباید پیدا کنید. یک زنجیره‌ای از بازیگران مختلف وجود دارند که هرکدام از آن‌ها نقشی در توسعه دارند، اگر درون هرکدام از این‌ها مشکلی به وجود بیاید، این مشکل سرتاسر زنجیره را در برخواهد گرفت.

نگاه به ارتباطات بین اجزای زنجیره‌ ارزش یک نگاه کاملاً اقتضایی است. رقابت، معنای اقتضایی در زنجیره پیدا می‌کند به این معنا که اساساً در صنایع مختلف نوع ارتباط‌هایی که شما به عنوان تأمین‌کننده با تولید‌کننده دارید، تحت تأثیر شرایطی کاملاً متفاوت است.

در کسب‌وکاری که دوستان در آدیکو دنبال می‌کردند ادعای آن‌ها بر این بود که احتمالاً آزمایشگاه‌های نانوی کشور برای دسترسی به تجهیزات آزمایشگاهی، با مشکلاتی مواجهند. یک بخش از این مشکلات به عدم شناسایی از تأمین‌کنندگان برمی‌گردد. دوستان با شناخت از محیط، آدیکویی راه‌اندازی کردند که کار آن تسهیل دسترسی به تجهیزات و وسایل آزمایشگاهی بود. آیا این بدان معنا است که همه جا کسب‌وکارهایی که به دنبال تسهیل دسترسی به تجهیزات آزمایشگاهی باشند، کسب‌وکار موفقی هستند؟ قطعاً اینطور نیست. خود دوستان هم متناسب با شرایط به این نتیجه رسیدند که این کسب‌وکار نمی‌تواند کسب‌وکار موفقی باشد.

همسایگان بالادستی و پایین‌دستی خود را در طول زنجیره بشناسید؛ نگویید من تولیدکننده‌ی یک میکروسکوپ هستم، پس حداکثر کاری که باید بکنم این است که این میکروسکوپ را خوب بسازم. اولین حرفی که ما از ادبیات زنجیره‎‌ ارزش به دوستان کارآفرین توصیه می‌کنیم، این است که قبل از ورود به کسب‌وکار، لباس تخصص و تعصب رشته‌ی خود را دربیاورید. شما قرار نیست چون یک متخصص میکروالکترونیک خوب هستید، لزوماً یک کارآفرین خوب هم باشید و یک میکروسکوپ باکیفیت و مقرون به‌صرفه تولید کنید. اگر شما متخصص یک رشته‌ی خوب هستید، قبل از این که وارد این کسب‌وکار شوید به این نتیجه برسید که من ۱۰ درصد مسئله هستم، نود درصد مسئله جاهای دیگر است و این گونه مسئله را برای خودتان حل کنید. مدل‌های حل مسئله هم یا از جنس کار گروهی  است یا تحلیل زنجیره‌ ‌ارزش و یا تحلیل محیط. اگر یک شخصی با یک بیماری ویروسی وارد جمع شود، هر اندازه هم بدن سایرین مقاوم باشد، تحت تأثیر این آلودگی آسیب می‌بیند. یکی از دلایل موفقیت کسب‌وکارهای موفق، پایش خیلی دقیق فضای محیطی است. مدیر یک کسب‌وکار موفق، قبل از این که به بنگاه خود توجه کند، یک چشمش به بیرون است؛ تحلیل فضای کسب‌وکار فوق‌العاده مهم است.

نکته‌ی بعدی این است که شما نمی‌توانید یک خانه‌ی خوب بر لب دریا بنا کنید و با بهترین مصالح و بهترین معمار یک ویلا طراحی کنید، چراکه برای لذت بردن از زندگی، می‌خواهید حداقل فاصله را از دریا داشته باشد. آن چیزی که شما باید به آن توجه کنید، زیرساختی است که کسب‌وکار را در آن بنا می‌کنید. اتفاقات امروز در صنعت نانو و موفقیت‌هایی که کشور ما در حوزه‌ی نانو داشته است، به خاطر زیرساخت مناسبی است که دوستان به وجود آوردند. تعبیر من از کریدور توسعه‌ی فناوری نانو که دوستان راه‌اندازی کرده‌اند؛ همان کلینیک درد بیمارستان امام حسین است. دوستان با این نیت این مجموعه را راه‌اندازی کرده‌اند که شمای کارآفرین اگر قرار است وارد فضای کسب‌وکار شوید به احتمال خیلی زیاد به غیر از دانش تخصصی خودتان، به غیر از شناخت خیلی اجمالی از محصول و یا خدمتی که می‌خواهید ارائه بدهید، یک نیمه‌ی خالی لیوان را ندیده‌اید و یا دیده‌اید و روش حل آن را نمی‌دانید. این جنس فضاها می‌تواند به موفقیت شما کمک کند. توصیه‌ی خیلی جدی این است که ابتدا زنجیره‌ی حوزه‌ی صنعت خود را بشناسید یعنی اجزاء و ارکان نقش‌آفرینان صنعت را خوب درک کنید. اساساً ورود به یک صنعت، مستقل از این که فضای قبل و بعد آن صنعت و زنجیره را بشناسید، دست یافتنی نیست.

نکته‌ی بعد، بدانید که نوع ارتباطی که باید با بالادست و پایین‌دست خودتان برقرار کنید، چگونه است. یک جاهایی شما باید با تأمین‌کننده‌ی خودتان با چک کار کنید و گاهی باید محصولتان را در شرایطی بفروشید که این شرایط را خریدار تعریف می‌کند. اگر شخصی می‌خواهد قطعه‌ساز ایران‌خودرو شود، نمی‌تواند بگوید من استانداردهای ساخت قطعه را از ایران‎خودرو نمی‌دانم و یا این که من اساساً فضاهایی را که ایران‌خودرو برای قطعه‌سازی تعریف کرده، نمی‌پذیرم. باید در آن چهارچوبی که ساپکو تعریف کرده قطعه تولید شود. این مفاهیم برای ورود به زنجیره به شما کمک می‌کند تا ماندگاریتان در زنجیره‌ پایدار شود.

نکته‌ی آخر، شیوه‌های درمان و یا شیوه‌های حل مسئله است؛ لزوماً شما با دسترسی به منابع مناسب، در کسب‌وکار موفق نیستید، همچنان که با دسترسی به منابع درست و باکیفیت بدون آنکه دانش ترکیب کردن این منابع را داشته باشید، نمی‌توانید موفق بشوید. به همین ترتیب بدون دسترسی به شیوه‌ی جدید و فناوری جدیدی که به شما کمک می‌کند که چگونه از منابع مختلف برای تولید یک محصول منحصر به ‌فرد استفاده کنید نمی‌توانید موفق باشید؛ یعنی این که ممکن است من و شخص دیگری، برای یک درد به یک دکتر مراجعه کنیم و تشخصیص ایشان در مورد بیماری‌های ما یکسان باشد، اما شیوه‌ی درمان ما باهم متفاوت باشد. میزان دارویی که به من تزریق می‌کنند با میزان دارویی که به دیگری تزریق می‌کنند به دلیل شرایط سنی ما با هم متفاوت باشد. به این نکته توجه کنید که لزوماً با ارزیابی‌های مقایسه‌ای، بررسی نمونه‌های موفق یا استفاده از تجربیات بدون این که بتوانید آن‌ها را شخصی‌سازی کنید، نمی‌تواند شرایط را برای شما به شرایط پایدار تبدیل کند. این همان هرمی است که در ادبیات مدیریت و سیاست‌گذاری، تحت عنوان هرم شایستگی می‌شناسند.مهم است که چگونه شما بتوانید از منابع، ظرفیت‌ها را ایجاد کنید، ظرفیت‌ها را به قابلیت تبدیل کنید، از قابلیت‌ها  شایستگی‌ها را برای خود خلق کنید و شایستگی‌ها را به شایسته محوری تبدیل کنید. این‌ها حرف‌هایی است که شما باید در فضای کسب‌وکار خودتان ترجمه و شناسایی کنید. به‌ نظر می‌رسد با ظرفیت‌هایی که دوستان در فضای نانو در ستاد توسعه‌ی فناوری نانو ایجاد کرده‌اند، خیلی از این دسترسی‌ها فراهم شده است.