اقتصاد دانش ‌بنیان یک رویکرد اضافی نیست!

اقتصاد دانش ‌بنیان بر علم و دانش بعنوان موتور اصلی رشد اقتصادی تکیه دارد و به تولید ثروت با بکارگیری دانش فکر می‌کند.ویژگی‌ها و شاخص‌های اقتصاد دانش بنیان را بیشتر بشناسید

دانش یکی از عوامل شتاب‌بخشی به فرآیند توسعه است و اقتصاد نیز بعنوان یکی از ارکان اصلی توسعه شناخته می‌شود. بنابراین پیوند بین دانش و توسعه امری ضروری است. ورود رویکرد دانشی به فعالیت‌های اقتصادی، باعث انسجام‌بخشی و رشد روز افزون آن خواهد شد. بنابراین آگاهی از چگونگی تأثیرگذاری دانش بر اقتصاد و درک آن دسته از مناسبات علمی حاکم بر فعالیت‌های اقتصادی که منجر به رونق و جهت‌بخشی مثبت به تولید می‌شود، اهمیت فراوانی دارد. در مقاله‌ی حاضر قصد داریم ابتدا اقتصاد مبتنی بر دانش که اقتصاد دانش بنیان نیز نامیده می‌شود، تعریف کنیم و سپس ویژگی‌ها و شاخصه‌های آن را توضیح دهیم.

اقتصاد دانش ‌بنیان چیست؟

اقتصاد دانش بنیان بر علم و دانش بعنوان موتور اصلی رشد اقتصادی تکیه دارد و به تولید ثروت با بکارگیری دانش فکر می‌کند. در این نوع از اقتصاد، دانش بعنوان ابزاری تسهیل‌کننده برای ایجاد پیشرفت اقتصادی تولید، منتشر و بکار گرفته می‌شود. مواردی مانند استفاده از افراد تحصیل کرده، زیرساخت‌های اطلاعاتی مدرن و یک سیستم نوآوری نهادی از ملزومات تحقق بخشیدن به فرآیند توسعه‌ی اقتصادی مبتنی بر دانش به شمار می‌آیند. نیروهای کار باید از کارگران تحصیل‌ کرده و ماهر تشکیل شده باشند تا بتوانند مهارت‌های خود را به طور مداوم ارتقا دهند و از این طریق دانش را به طور کامل برای فعالیت‌های خود به کار گیرند. اقتصاد دانش بنیان اقتصادی است که در آن ارزش ذاتی دارایی‌های علمی از ارزش ذاتی دارایی‌های معمول مانند سرمایه و کار بیشتر است؛ به همین سبب شرکت‌های اقتصادی که با رویکرد دانش ‌بنیان فعالیت می‌کنند، تعداد زیادی از افراد تحصیل کرده در سطح بالا را به استخدام خود در می‌آورند. این افراد به طور عمده از جامعه‌ی فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها و پژوهشگران در رشته‌های مختلف انتخاب می‌شوند.

اقتصاد دانش ‌بنیان چه ویژگی‌هایی دارد؟

اقتصاد دانش بنیان یک رویکرد اضافی نیست؛ به عبارت دیگر ما نمی‌توانیم اقتصاد دانش بنیان را یک رویکرد اقتصادی بهتر نسبت به یک رویکرد اقتصادی دیگر به حساب بیاوریم؛ زیرا اصولاً رویکرد دیگری غیر از دانش وجود ندارد و ما هر فعالیتی که برای تولید ثروت انجام می‌دهیم، به نوعی دانش را در آن دخیل می‌کنیم. ورود دانش گاهی بصورت یک فرآیند کاملاً آگاهانه انجام می‌گیرد و گاهی نیز بصورت ناخودآگاه صورت می‌پذیرد. فعالیت‌های بخش دولتی مانند بهداشت، امور اجتماعی، امور مربوط به آموزش و پرورش، صنایع، ارتباطات و…، همگی می‌بایست بر اساس رویکرد دانش‌محور پیش ‌روند. بنابراین بکارگیری دانش در این حوزه‌ها کاملاً آگاهانه است و بر اساس محاسبات علمی صورت می‌گیرد.
در ادبیات جدید اقتصادی در کنار عواملی نظیر زمین، سرمایه، بنگاه‌های اقتصادی و نیروی کار، دانش را بعنوان یکی از عوامل اصلی تولید در اقتصاد معرفی می‌کنند. دانش عاملی است که بصورت مستقیم بر نیروی کار و بنگاه‌های اقتصادی تاثیرگذار است. در حقیقت در یک اقتصاد دانش بنیان، نیروی کار و بنگاه‌های اقتصادی در طول زمان دانش را بدست می‌آورند و به نوعی با استفاده از دانش، ارزش بیشتری را در اقتصاد ایجاد می‌نمایند. کما اینکه دانش بصورت مستقل نیز می‌تواند در اقتصاد ارزش تولید کند.
در دنیای امروز جوامعی که نتوانند از دانش بعنوان ابزاری برای توسعه استفاده کنند، محکوم به نابودی هستند. دستاورد اقتصاد دانش بنیان محصولاتی است که توانایی راه‌اندازی بازار رقابتی را دارند و این امر منجر به افزایش تلاش‌ها برای ایجاد بهره‌وری بیشتر می‌شود که این فرآیند در مجموع رشد اقتصادی را تضمین می‌کند. اقتصاد دانش بنیان تنها یک سبک ویژه‌ی اقتصادی نیست؛ بلکه رویکردی است که نه تنها با فعالیت‌ها و اهداف اقتصادی ارتباط دارد بلکه به سایر حوزه‌ها مانند حفظ محیط‌زیست و سلامت روانی اجتماعی جامعه توجه می‌کند؛ زیرا اساس رویکرد دانشی یک رویکرد همه‌جانبه است که سعی دارد فعالیت‌های اقتصادی را به بهترین وجه ممکن با سایر حوزه‌ها هماهنگ سازد.
ظرفیت استفاده از دانش به طور مؤثر به شرکت‌ها و جوامع اجازه می‌دهد تا از منابع به بهترین شکل بهره‌برداری کنند. این منابع نه‌ تنها منابع تولید بلکه منابع انسانی را نیز شامل می‌شود. البته بکارگیری دانش در همه‌ی بخش‌های اقتصادی کار چندان ساده‌ای نیست و معمولاً در مراحل متعدد و با برنامه‌ریزی‌های بسیار جزئی و دقیق صورت می‌گیرد.

اقتصاد دانش بنیان چه شاخص‌هایی دارد؟

سازمان همکاری و توسعه‌ی اقتصادی که به اختصار OECD نامیده می‌شود، یکی از سازمان‌های جهانی است که در حوزه‌ی سیاست‌های اقتصادی کشورهای عضو فعالیت می‌کند. این سازمان چند شاخص اصلی را برای سنجش اقتصاد دانش ‌بنیان در نظر گرفته است که عبارتند از:

  • اقتصاد مبتنی بر دانش:

اشاره به آن دسته از درآمدهای اقتصادی یا تولید ثروت دارد که صرف هزینه‌های تولید دانش می‌شود. بر این اساس سرمایه‌گذاری بر روی مواردی مانند آموزش، تحقیق و توسعه و نرم‌افزار بعنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی محسوب می‌شود و بخشی از هزینه‌ها نیز باید به تحقیق درباره‌ی روش‌های توسعه‌ی کسب‌ و‌ کار در زمینه‌ی تولید اختصاص یابد. همچنین بخشی از این هزینه‌ها باید به آموزش افراد بین ۲۵ تا ۶۴ سال اختصاص یابد تا از این طریق سطح تولید دانش ارتقا یابد.

  • اطلاعات و فناوری ارتباطات:

فناوری اطلاعات و ارتباطات اشاره به مواردی دارد که منجر به ارتقای سطح کیفی مهارت‌های مرتبط در جامعه شود. ضریب نفوذ کامپیوترهای شخصی در خانواده‌ها، ضریب نفوذ اینترنت و میزان سهم صنایع ICT در تولید ناخالص داخلی از جمله مواردی هستند که در زیر مجموعه‌ی‌ این شاخص قرار می‌گیرند.

  • سیاست‌های علم و فناوری:

منظور از سیاست‌های علم و فناوری، سیاست‌هایی است که صرف فعالیت‌های تحقیق و توسعه در بخش‌های مختلفی مانند بهداشت و درمان، فعالیت‌های تجاری، محیط زیست و غیره شود. بر این اساس فعالیت‌های مربوط به تحقیق و توسعه باید به صورت عمومی به عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی در نظر گرفته شوند.

  • جهانی شدن

جهانی شدن اشاره به ارتباطات بین‌المللی در زمینه‌ی تولید دانش و ترویج آن دارد. توجه به سهم شرکت‌های خارجی در امر تحقیق و توسعه، توجه به سهم مالکیت داخلی و خارجی در ثبت اختراعات، روابط مبتنی بر فناوری در سطح بین‌الملل و نشریات علمی بین‌المللی از جمله زیرمجموعه‌های این شاخص هستند.

  • خروجی و دستاوردها

سرانجام آخرین شاخص یعنی خروجی و دستاوردها به میزان تولید دانش و بکارگیری آن اشاره دارد. میزان نشریات علمی نسبت با جمعیت، میزان درخواست ثبت اختراعات، میزان خروجی‌های نوآورانه، شاخص GDP در شغل‌های مختلف، سهم صنایع دانش ‌بنیان در میزان ارزش افزوده‌ی کل و سهم صنایع متوسط در صادرات تولیدی از جمله مواردی هستند که به این شاخص مربوط می‌شوند. کشورهای مختلف با درنظر گرفتن این شاخص‌ها  برای توسعه‌ی زیرساخت‌های اقتصاد دانش بنیان تلاش می‌‌کنند و بر اساس امتیازاتی که در هرکدام از آن‌ها از سوی سازمان OECD دریافت می‌کنند، در جایگاه بین‌المللی رتبه‌بندی می‌شوند.

با توجه به نکات ذکر شده می‌توان گفت که مطالعه‌ی شاخص‌های اقتصاد دانش بنیان باید به عنوان یک اولویت در چشم‌انداز فعالیت‌های جوامع قرار گیرد چرا که رویکرد دانش‌محور، تنها مسیر توسعه اقتصاد، در سطح جهانی خواهد بود. دستیابی به اقتصاد دانش بنیان نیازمند سرمایه‌گذاری هوشمندانه در تولید دانش است؛ دانشی که توان ارتقای ظرفیت‌های اقتصاد کشور را داشته باشد. بنابراین برای ایجاد ساختار دانش‌محور در اقتصاد، اساساً بررسی مفهوم دانش و شاخص‌های تولید دانش با کیفیت و همچنین چگونگی پیاده‌سازی و تبدیل آن به ثروت، امری ضروری به نظر می‌رسد که در ادامه به بررسی این مفاهیم خواهیم پرداخت.

منابع:

http://dergipark.gov.tr

http://www.alphadevx.com

نوشته های مرتبط

ارسال یک دیدگاه